گذری بر زندگی استاد عبدالقادر عبدالله زاده (قاله مه‌ره)

   عبدالقادر عبدالله‌زاده سال ۱۲۹۴ شمسی از خانواده ای بی بضاعت در اهالی روستای (کولیجه) از توابع شهرستان (بوکان) در کُردستان ایران چشم به جهان گشود. پدربزرگ، پدر، و برادران او از نوازندگان برجسته و مشهور شِمشال در زمان خود بوده اند؛ وی از ۱۱ سالگی ساز (شمشال) را نواخته و هرگز این ساز را از خودم دور نکرده‌. شیخ محمد، شیخ منطقه بُرهان لقب (قاله مه‌ره) به معنای قادر آرام را به او داد.

   شیوه نوازندگی استاد عبدالله‌زاده کاملاً تحت تاثیر وضعیت جغرافیایی منطقه مکریان است،که طبیعتی کوهستانی و پستی، بلندی‌های بسیار دارد. نوع نوازندگی این ساز کاملاً پرشور و هیجان با صداهای قوی و ضعیف مکرر و تکرارهای متوالی است.

   شمشال در موسيقی كردی از جايگاه ويژه ای برخوردار است. ساختمان ساده و صدای ويژه آن حكايت ارز قدمت بسيار زياد آن دارد و به همين دليل نيز جنبه های قدسی و رمزی اصوات تاكنون حفظ كرده است. متأسفانه نوازندگان اين ساز بسيار انگشت شمارند و آخرین راويان اصوات قديمی شمشال در سن كهولت می باشند.

   قاله مه‌ره، با آن که سواد خواندن و نوشتن ندارد ولی دریایی از موسیقی غنی مناطقه مکریان (مهاباد، بوکان)...و  فیض اله بگی (سقز، بانه)و... را در سینه‌‌اش حفظ کرده است. او بیشتر آهنگ ‌های فولکلور را که با نام های (بیت، بند، هوا، حیران و گورابی ) که داستان ‌های عاشقانه و منظومه ‌های حماسی کردستان است را در سینه اش حفظ و اجرا می کند.

   قاله مه‌ره در بسیاری از مناطق کردنشین از شهرت بسیار برخوردار است آوازه و شهرت زیاد او باعث شده هر چند گاهی به مناسبت‌ های گوناگون و برای اجرای برنامه‌های مختلف از جمله (جشنوار های فجر در تهران، جشنهای محلی در شهرهای سنندج، مهاباد، کرمانشاه، ایلام و بوکان) و برای اجرای برنام ساز‌های محلی در کردستان عراق (اربیل و سلیمانیه) به مراسم‌ های مختلف دعوت شود و سفر‌هایی را به نقاط مختلف ایران داشته باشد. سفرهایی که لوح‌ های تقدیر زیادی هم برایش به همراه داشته است. وی با بیتخانها و خوانندگانی چون (محمد بیتان، محمد آغا، علی کردار و عزیز شاهرُج) برنامهای را اجرا و ضبط کرداست.

   استاد قادر به شمشال خود علاقه زیادی دارد و به گفته وی کسی از شمشالی که او دارد ندارد و نمی‌تواند درست کند. این شمشال را او حدود ۳۰ سال قبل از یک سید با یک راس گوسفند معاوضه کرده است. عبدالله‌زاده وسیّت کرد بعد از مرگش شمشال او را به موزخانه ی کردستان عراق (اربیل) منتقل کنند چون قدیمی و از نیاکانان کُرد بر جای مانده و به دست او رسیده است قدمت آن به ۱۵۰ سال قبل می رسد.

   افتخارات وی دارای عناوین زیادی می باشد که بعضی عبارتند از: سال ۱۳۷۲ جایزه آلمان به بهترین و اصولی ترین نوع نی‌نوازی (وی جایزه سال ۱۳۷۲ خود را به دلیل فقر مالی نتوانست دریافت کند.) سال ۱۳۸۱ جایزه ویژه انفال در سلیمانیه (پیرمیرد) و سال ۱۳۸۲جایزه مردم بوکان و چندین جایزه دیگر از مردم کُردستان می باشد.

   عبدالقادر عبدالله‌زاده این افتخار بزرگ کُرد هنوز در سن ۹۴ سالگی در شهرستان بوکان به سر می برد و به کار نوازندگی شمشال می پردازد وی بزرگترین نوازنده شمشال در کُردستان محسوب می شود.

شيوه ساخت:

   امروزه شمشال را معمولا از فلزی كه جنس آن برنج است، می سازند. تا اوايل سده حاضر شمشال را از نی و يا چوب می ساختند. راويان سالخورده شمشال، شمشالهای چوبی را به ياد دارند اما امروزه اين نوع شمشال رايج نيست. در فرهنگ های لغت، شمشال مترادف با شمشاد ذكر شده است. بنابراين بعيد نيست كه وجه تسميه اتلاق شمشال به اين ساز به دليل ساخت آن با چوب شمشاد باشد.

شيوه نوازندگی:

   نواختن شمشال و به طور كلی همه سازهای بادی موسيقی كردستان با روش خاصی كه به آن (بين خواردنه وه) به معنی نفس خوردن يا نفس برگرداندن) می گويند، بدون انقطاع انجام می شود. از سه انگشت سبابه، وسطی و بنصر برای انگشت گذاری استفاده می گردد. انگشتان دست چپ در بالا روی سوراخهای فوقانی و از انگشتان دست راست برای سوراخ های تحتانی بهره می گيرند.

   محل دميدن شمشال به شكل مايل نسبت به سر نوازنده قرار می گيرد. قسمتی از لب پايين به طرف داخل و لب بالايی روی شمشال قرار می گيرد. هر چه نوازنده با شدت بیشتری در لوله بدمد، هوا با سرعت بیشتری از عبور کرده و صدای زیرتری ایجاد می شود و به عکس هر چه با شدت کمتری هوا به درون لوله فرستاده شود صدای بم تری ایجاد خواهد شد. (صدای شمشال بسیار طبیعی، زنده، صاف و یکدست است)

اندازه شمشال:

طول ساز ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر

قطر ساز ۲ سانتیمتر

فاصله اولين سوراخ از سر ساز ۲۸ سانتیمتر در نیمه پایینی و یک سوراخ در پشت لوله وجود دارد.

شش سوراخ فاصله سوراخ ها از هم ۵/۲ سانتیمتر

صدای ایجاد شده توسط این ساز را می توان به دوبخش صداهای بم و زیر تقسیم کرد که در هر بخش تقریباً ۷ نت قابل تشخیص بوده و صدای زیر با بم یک اکتاو تفاوت دارد.

قدمت و پیشینه شمشال در فرهنگ عام:

   شمشال در واقع همان نای می باشد لذا تاریخچه نی یا نای را می توان تاریخ شمشال دانست. معمولاً نی کوچک را نای گویند و همواره نی و یا نای در نزد اقوام مختلف مورد استفاده بوده است.

   شمشال سازی است كه تا چندين دهه پيش برای درمان بيماری تييفوس از آن استفاده می كرده اند. بدين نحو كه چند روز بر بالين بيمار شمشال می نواختند با اين اعتقاد كه صدای شمشال موجب عرق كردن بيمار و در نتيجه بهبودی وی می شده است. شايد صدای شمشال در آرامش بخشيدن به بيمار مؤثر بوده است و نيز اين باور كه صدای آن درمانگر است.

گذری بر زندگی استاد حسن مصطفی پور (حسن دوزله)

   حسن مصطفی پور سال ۱۳۱۱ شمسی در روستای (قره خان) از توابع شهرستان (مهاباد) در کُردستان ایران چشم به جهان گشود. او دوران کودکی را در روستا گذراند و پس از سکونت در مهاباد، در نوجوانی به نوازندگی شمشال علاقمند شد و نزد استادان این ساز به کسب مهارت و یادگیری مقامهای محلی پرداخت و سپس به نوازندگی دوزله روی آورد و نوازندگی این ساز را به صورت حرفه ای دنبال کرد.

   استاد مصطفی پور آن قدر در ساز دوزله به مهارت رسید که در میان اساتید منطقه مکریان لقب (حسن دوزله) را به او دادند.

   شیوه نوازندگی استاد مصطفی پور کاملاً تحت تاثیر وضعیت جغرافیایی و موسیقی منطقه مکریان است. حسن دوزله در بسیاری از مناطق کردنشین از شهرت بسیار برخوردار است برای همین به مناسبت‌ های گوناگون و برای اجرای برنامه‌های از جمله (جشنوار های فجر در تهران، جشنهای محلی در شهرهای سنندج، مهاباد و... به مراسم‌ های مختلف دعوت می شود و سفر‌هایی را به نقاط مختلف ایران داشته است.

   استاد حسن مصطفی پور در حال حاضر در شهرستان مهاباد زندگی می کند و از راه نوازندگی در جشن ها روزگار را می گذراند. وی در ساخت ساز دوزله نیز مهارت دارد. او بزرگترین نوازنده حرفه ای دوزله در مکریان و کُردستان محسوب می شود.

شيوه ساخت:

   دوزله معمولترین ساز زبانه ای بادی در مناطق کُردنشین است و در اندازه های مختلف دیده می شود این ساز ساختمانی کاملاً ابتدایی داشته و از قسمتهای زیر تشکیل شده است.

   دو لوله صوتی به هم چسبیده از جنس نی یا استخوان قلم پرندگانی چون (کرکس، عقاب، شاهین) بوده و کاملاً مشابه هستند. اما تفاوت قمیش آنها موجب تفاوت صداهای ایجاد شده توسط آنها شده و نوازنده را قادر می سازد اصوات مطبوع و هیجان انگیزی را ایجاد نماید.

شيوه نوازندگی:

   نوازنده با نفسهای ممتد، منظم و بی وقفه خود موجب ارتعاش هوای درون لوله می شود و اصوات نرم و درخشانی را تولید می کند، صدا و وسعت این ساز حدود 2 اکتاو می باشد.

   این ساز را معمولاً در مراسم شادی، تنبک، دایره و گاه دهل همراهی می کنند. (دوزله صدایی روشن، شاد و هیجان انگیز دارد)

اندازه دوزله:

طول ساز ۲۲ سانتیمتر

قطر هر لوله ۲ سانتیمتر

قمیش ها ی ساز ۳ تا ۴ سانتیمتر

بر روی هر لوله شش سوراخ با فواصل طبیعی انگشتان تعبیه می شود.

قدمت و پیشینه دوزله:

   صاحبنظران معتقدند که سازهای بادی از اولین آلات موسیقی مورد استفاده بشر بودند و انسان اولیه با دمیدن در اشیایی از قبیل (شاخ حیوانات، لوله های نباتی، صدف های دریایی)و... صداهایی را تولید می کرد. دوزله در واقع همان دونای است و چنانچه از نامش پیداست نای مضاعف می باشد.

گذری بر زندگی استاد نبی خضری (کانبی)

   نبی خضری سال ۱۳۱۳ شمسی در روستای (دوه شاری) از توابع شهرستان (مهاباد) در کُردستان ایران چشم به جهان گشود. وقتی که کودک بود خانواده اش ساکن مهاباد شدند وی در همین شهر به موسیقی علاقمند گردید و در سن ۷ سالگی نوازندگی نرمه نی (بالابان) را آغاز کرد، پدرش نقال داستانهای محلی بود و در منطقه شهرت فراوانی داشت، حرفه پدر زمینه ای برای آشنایی زود هنگام ود با موسیقی شد و خیلی زود در سایه تلاش خویش مبدل به نوازنده ای حرفه ای گردید. 

   شیوه نوازندگی استاد نبی خضری شناخته شود با نامه (کانبی) کاملاً تحت تاثیر وضعیت جغرافیایی و موسیقی منطقه مکریان است. کانبی در بسیاری از مناطق کردنشین از شهرت بسیار برخوردار است برای همین به مناسبت‌ ها و برای اجرای برنامه‌های از جمله (جشنوار های فجر در تهران، جشنهای محلی در شهرهای سنندج، مهاباد و... به مراسم‌ های مختلف دعوت می شود و سفر‌هایی را به نقاط مختلف ایران داشته است.

   استاد نبی خضری در حال حاضر ساکن شهرستان مهاباد بوده و از نوازندگان به نام این ساز در منطقه مکریان (مهاباد) شمرده می شود و از راه نوازندگی در جشنها (به همراهی خوانندگان محلی) کسب معاش می کند.

شيوه ساخت:

   نرمه نی در مناطق کُردنشین در اندازه هایی بسیار متفاوت (از نظر طول و قطر) دیده می شود که از قسمتهای زیر تشکیل شده است.

   لوله صوتی را معمولاً از چوب (آبنوس، کاهور یا کنار ) می سازند که البته چوب آبنوس که رنگ سیاهی دارد برای ساخت آن مناسب تر است. در ابتدا تنه را به طول 35 سانتیمتر می برند و سپس آن را چهار تکه کرده، مغز چوب و آبخور را از تکه ها جدا می کنند و سپس آنها را به شکل مکعب مستطیل در می آورند. در مورد سازندگان نیز باید متذکر شد که معمولاً خراطان این مناطق سازندگان نرمه نی می باشند.

شيوه نوازندگی:

   نوازنده قبل از شروع نوازندگی قمیش را در آب قرار میدهد (یا آن را با آب دهان خیس می کند) سپس با نفسهائی ممتد که اصطلاحاً به آن نفس برگردان (بين خواردنه وه) به معنی نفس خوردن يا نفس برگرداندن گويند، ششها و لپهای خود را پر از هوا کرده و سپس با فشار به درون ساز می فرستد و از راه بینی مجدداً ششها و لپها را پر می کند و به تکرار این عمل را تا پایان نوازندگی انجام میدهد و از این طریق اصوات نرم و دل انگیزی را بدون قطع محسوس ایجاد می کند. معمولاً نرمه نی را با تمبک و دایره مینوازند. (این ساز صدایی محزون، نرم، دلنشین و دل انگیز دارد)

اندازه نرمه نی:

طول ساز ۲۸ تا ۳۵ سانتیمتر است

قمیش دو زبانه دوتایی از جنس نی دارد که حدود ۵ سانتیمتر می باشد

قطر لوله صوتی از دهانه تا شیپور تقریباً یکسان بوده

بر روی لوله هفت سوراخ در بالا و یکی در پایین استوانه تعبیه می شود و وسعت صدای این ساز بسته به کوتاه یا بلند بودن لوله بین یک تا دو اکتاو متغیر است.

قدمت و پیشینه نرمه نی:

   بالابان یا همان نرمه نی سازی است با صدایی لین و حزین و در اینکه چرا آن را بدین نامها خوانده اند، اقوال گوناگونی ذکر گردیده است در فرهنگ کلمه بالابان به معنای پرنده ای تیزچنگ و شکاری آمده و صاحبنظران معتقدند که با توجه به شباهت صدای این ساز با پرنده مذکور بر این ساز، نام بالابان نهاده اند.

منبع:

کتاب سازهای کُرد مولف: نصراله پور و نویسنده وبلاگ نوای سنتور.